براى آنان ، جاى ترديد و بحث نيست . و اما دليل وساطت آنان در تدبير امور اين عالم ، با اينكه هر امرى براى خود سببى مادى دارد ، همين آيات اول سوره مورد بحث است ، كه بطور مطلق ملائكه را نازعات و ناشطات و سابحات و سابقات و مدبرات خوانده كه بيانش گذشت . و همچنين دليل ديگرش آيه زير است ، كه مىفرمايد : « جاعِلِ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا أُولِي أَجْنِحَةٍ مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ » « 1 » ، كه از آن به خاطر مطلق بودنش فهميده مىشود كه ملائكه خلق شده‌اند براى اينكه واسطه باشند ميان خدا و خلق ، و براى انفاذ امر او فرستاده مىشوند ، همان امرى كه در آيه « بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ لا يَسْبِقُونَه بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِه يَعْمَلُونَ » « 2 » ، و آيه « يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَيَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ » « 3 » ، از آن سخن گفته است كه توضيح بيشترش در تفسير آيه سوره فاطر گذشت ، و گفتيم كه بال قرار دادن براى ملائكه اشاره به همين وساطت است . پس ملائكه جز وساطت بين خداى تعالى و بين خلق او ، و انفاذ دستورات او در بين خلق ، وظيفه و كارى ندارند ، و اين بر اساس تصادف و اتفاق نيست ، كه مثلا خداى تعالى گاهى اوامر خود را به دست ايشان جارى سازد ، و گاهى مثل همان امر را بدون وساطت ملائكه خودش انجام دهد ، چون در سنت خداى تعالى نه اختلافى هست ، و نه تخلفى ، هم چنان كه فرمود : « إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ » « 4 » ، و نيز فرموده : « فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّه تَبْدِيلًا وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّه تَحْوِيلًا » « 5 » . از جمله وساطتهاى ملائكه يكى اين است كه بعضى از آنان مقام بلندترى دارند ، و امر خداى تعالى را گرفته به پائينتر خود مىرسانند و در تدبير بعضى امور پائينتر خود را مامور مىكنند ، و اين در حقيقت توسطى است كه متبوع و دارنده مقام بلندتر بين خدا و بين تابع و دارنده مقام پائينتر آن دارد ، مثل توسطى كه ملك الموت در مساله قبض ارواح دارد ، و

--> ( 1 ) فرشتگان را رسولان و پيغمبران خود گردانيد و داراى دو و سه و چهار بال قرار داد . سوره فاطر ، آيه 1 . ( 2 ) بلكه ( كسانى را كه مشركان فرزند خدا پنداشته از فرشتگان و مسيح و . . . ) همه بندگان مقرب خدا هستند كه هرگز در سخن بر او پيشى نمىگيرند و هر چه كنند بفرمان او كنند . سوره انبياء ، آيه 27 . ( 3 ) و تمام موجودات ، از خدا كه فوق همه آنهاست مىترسند و هر چه مامورند اطاعت مىكنند . سوره نحل ، آيه 50 . ( 4 ) و البته « هدايت » پروردگار من به راه راست خواهد بود . سوره هود ، آيه 56 . ( 5 ) نه هرگز براى سنت خدا تبديلى مىيابى و نه تحويلى . سوره فاطر ، آيه 43 .